يئني قاپی ديل-دوشونج
Yazını bu əlifbada oxuyun: تۆرکجه
- 1. -çi , 2. –ici əkləri (şəkilçiləri)
(Bu iki əklər ayırd olmalı dırlar!)
Dilimizdə səzirgi bir qayda kimi , «isim» və «fel» ayırd olurlar. Beləki, «ـçi» əkı ismə və «ـici» əki isə fel kökünə yapışar! Ancaq, Türkiyə şivəsindən dilə sızmış yalnız «ـci» əki («ـçi» və «ـici» əklərinin yerlərini tütmüş «ـci» əki) dilin doğal səzirgisini pozduqda ona gərginlik yükü gətirə bilər. Bu iş ona bənzər ki, doğal meşələri kəsdikdə süni meşə becrdək!
Unudmayaq, dilin doğal səzirgisini qurumaq, Urmu Gölünün doğal hayatını qormaq kimi önəmli dir. İnsanların beyinـzeyin`indəki doğallığı pozmaq çox gərgin bir hal yarada bilər!!!!
Bu iki əklər ayırd olmalı dırlar:
- ـçi/-çı/-çü/-çu əkı (şəkilçisi)
Bu ək ismə yapışar: [aysm + çi]
örnəklər:
kitab: (isim) kitabçı
yazı: (isim) yazıçı
çörk: (isim) çörəkçi
oyun: (isim) oyunçu
əkin: (isim) əkinçi
güdük: (isim) güdükçü
qoruq: (isim) qoruqçü
yardım: (isim) yardımçı
- 2. ـici/-ıcı/-cü/-çu əkı ( şəkilçisi )
Bu ək fel kökünə yapışar: [əfl kökü + ıcı]
örnəklər:
al («almaq» felinin kökü) alıcı
sat («satmaq» felinin kökü) satıcı
sür («sürmək» felinin kökü) sürücü
sor («sormaq» felinin kökü) sorucu
get («getmək» felinin kökü) gedici
çək («çəkmək» felinin kökü) çəkici
öyrən («öyrənmək» felinin kökü) öyrənici
qoru («qorumaq» felinin kökü) qorucu
Üstə verilən bu örnəkləri tutuşduraq:
qoru (fel kökü) qorucu
qoruq (isim) qoruqçu
İndisə, dilin doğallığındakı bu səzirgi qayda pozularsa belə bir gərginlik yaranar! ( Bu hələ, ozdə olan bir örnək dir!):
at (isim) atçı
at («atmaq» felinin kökü) atıcı [pambuq atan]
Ancaq, Türkiyə şivəsində, bunların ikisi eyni bir formaya düşür:
atcı!
Beləlik`lə, ağrımaz başımıza saqqız yapışdırarıq. Xalq demişkən: «Dərədə qürd az idı biri də təpədən gəldi.»
Nasır Mənzuri
کومپلئکسلیکلر۷
کومپلئکسلیکلر۷
کومپلئکسلیکلر(۷)
۱. ـچی ، ۲. ـیجی [أکلری]
دیلیمیزده بیر سزیرگی (شم زیانی) کیمی، «ایسم» و «فعل» آییرد اولورلار. بئله کی، «ـچی» أکی ایسمه و «ـيجی» أکی ایسه فعل کؤکونه یاپیشار! آنجاق تورکیه شیوهسیندن دیله سیزمیش یالنیز «ـجی» أکی («ـچی» و «ـیجی» أکلرینین یئرلرینی توتموش «ـجی» أکی) دیلین دوغال سزیرگیسینی پوزدوقدا اونا گرگینلیک یوکو گتیره بیلر. بو ایش اونا بنظر کی، دوغال مئشهلری کسدیکده صونعی مئشه بئجردک!
اونودمایاق، دیلین دوغال سزیرگیسینی قوروماق، اورمو گؤلونون دوغال حایاتینی قورماق کیمی اؤنملی دیر. انسانلارین بئیینـزئیینیندهکی دوغاللیغی پوزماق چوخ گرگین بیر حال یارادا بیلر!!!!
(بو ایکی أکلر آییرد اولمالی دیرلار):
۱. ـچی/ ـچو أکی (شکیلچیسی)
بو أک ایسمه یاپیشار: [ایسم + چی]
اؤرنکلر:
کتاب: (ایسم) کتابچی
یازی: (ایسم) یازیچی
چؤرک: (ایسم) چؤرکچی
اویون: (ایسم) اویونچو
أکین: (ایسم) آکینچی
گودوک: (ایسم) گودوکچو
قوروق: (ایسم) قوروقچو
یاردیم (ایسم) یاردیمچی
۲. ـیجی/ ـوجو أکی (شکیلچیسی)
بو أک فعل کؤکونه یاپیشار: [فعل کؤکو + ایجی]
اؤرنکلر:
آل («آلماق» فعلینین کؤکو) آلیجی
سات («ساتماق» فعلینین کؤکو) ساتیجی
سور («سورمک» فعلینین کؤکو) سوروجو
سور («سورماق» فعلینین کؤکو) سوروجو
گئت («گئتمک» فعلینین کؤکو) گئدیجی
چک («چکمک» فعلینین کؤکو) چکیجی
اؤیرن («اؤیرنمک» فعلینین کؤکو) اؤیرهنیجی
قورو («قوروماق» فعلینین کؤکو) قوروجو
اوسته وئریلن بو اؤرنکلری توتوشدوراق:
قورو (فعل کؤکو) قوروجو
قوروق (ایسم) قوروقچو
ایندیسه، دیلین دوغاللیغینداکی بو سزیرگی قایدا پوزولارسا بئله بیر گرگینلیک یارانار! (بو هله، اوزده اولان بیر اؤرنک دیر!):
آت (ایسم) آتچی [سوارکار، مرتبط با اسب]
آت («آتماق» فعلینین کؤکو) آتیجی [پامبوق آتان]
آنجاق، تورکیه شیوهسینده، بونلارین ایکیسی عئنی بیر فورمایا دوشور:
آتجی!
بئلهلیکله، آغریماز باشیمیزا ساققیز یاپیشدیراریق. خالق دئمیشکن: «درهده قورد آز ایدی بیری ده تپهدن گلدی.»
