يئني قاپی ديل-دوشونج
Yazını bu əlifbada oxuyun: تۆرکجه
Kompleksliklər (1)
Dilimizdə törədilmiş kompleksliklər (məfhum gərginliyi)
Torpaq və Topraq
( Bu gün’lər , ictimai şəbkə’lərdə , hərdən , belə bir sorğu tapılır:
« Torpaq» yazılmalı’dir yoxsa «Topraq» ? )
Bu sorğudan xoşa gəlim bir his yaranmır. Onun da dəlili çox aydın dır.
Buna görə aydın dır ki , bu iki sözcük fərqli anlam daşıdıqda birbiri nin yerini tuta bilməz’lər. ) biz bu nöktəni « şifahi kətibə’lər 9 ( Yunan Əsatiri Dil-düşünc Qara oyuğun’da ) » kitabında açıqlamışıq ! ( fəsl 6 )
o kitabın altıncı fəslində , « torـ» və « topـ» sözləri bir qaynaqda tapıldısı açıqlanır:
Tor –
Top –
/R/ səsində « fəallıq» məfhumu ancaq /P/ səsində « toplantılıq» məfhumu olduqda bunların mənaları fərqlənir.
yerin üzəri iki məfhumlu olduğu üzdən yumuşaq hissəsi «torpaq» və bərk hissəsi «topraq» adlanıbdır.
torpaq ( torـ ) latin dilində: terrae formasında davam edib
top ( topـ ) yunan dilində: τόπος ( topus ) formasında davam edib
izah olunmalı’dir ki , /R/ səsi’lə /Z/ səsinin ilgilənən məfhum’ları ən azı üç kitabda açıqlamışıq ; yetər ki aşağıdakı qoşa gələn neçə sözcük’ləri tutuşdurduqda mənalarını da tutuşdurasınız:
göz görـ ( görmək )
diz dirـ ( dirsək )
yuzmaq yurmaq
yarmaq yazmaq
. . . və
toz torـ ( torpaq )
(mükəmməl misallara «Ağız Lövhələr» sıra kitablarında görə bilərsiniz ! )
göründüyü kimi , « torpaq» sözünün yerini və haqli oldusunu danmaq olmaz ! ( torـ və toz ) məcmuəsi « torpaq»ـin haqli oldusuna kəsgin bir subut dır. bu ad çox qədim olduğu üçün də:
ərəbcədə: torab kimi
fıransızcada: terre kimi
latincədə: terrae kimi
inəgliscədə: latincədən gəlmiş territory kimi
başqa dil’lərdə də vardır.
«Topraq» ( topـ ) ancaq öz səs quruluşundan göründüyü kimi , yerin bərkliyi və onun əvarizini andırır. bu məfhum’la ilgili yaranmış adlardan:
Top ( top ) ,
Toplamaq
Topuq
və . . .
Bunların hamısında toplanmış’liq və bərk’lik anlamı var dır !
Bu sözcük yunancada : τόπος ( topos: yer , məkan , məhəl ) mənasında dır və ındılikdə: Topology ( topoloji , yerin əvarizinin bilimi ) , topography ( topoqrafi , yerin əvarizinin tərsimi ) və . . . bu qaynaqdandır.
«Torpaq» və « Topraq» sözcük’lərinin hər birisinin öz yeri və dəyəri var dır ; inşallah ki hava yerə öz inci sözlərimizi zibil qabına atmayaq.
Nasir Mənzuri
